Η ήβη είναι μια από τις πιο σημαντικές περιόδους της ζωής του ανθρώπου. Κατά την εποχή της ήβης εμφανίζεται για πρώτη φορά στον ανθρώπινο οργανισμό μια λειτουργία, η οποία προκαλεί θεαματικές μορφολογικές και λειτουργικές μεταβολές, που δίνουν σε μερικά χρόνια την τελική ώριμη μορφή του ατόμου. Κατά την ήβη επίσης συμπληρώνεται και η αύξηση του σκελετού. Τα άτομο αποκτά το τελικό του ύψος και συγχρόνως ολοκληρώνεται η ανάπτυξη των οργάνων. Όλες αυτές οι αλλαγές προκαλούνται από την έναρξη της λειτουργίας των γεννητικών αδένων, των γονάδων. Οι γεννητικοί αδένες στον άνθρωπο εμφανίζουν τη μοναδική ιδιότητα, ότι η λειτουργία τους δεν αρχίζει κατά τη γέννηση ή και πριν απ’ αυτήν, αλλά ύστερα από μια μεγάλη περίοδο αδράνειας, που διαρκεί 10–12 χρόνια. Αυτή η έναρξη της λειτουργίας των γονάδων προσδίδει στον έφηβο δύο νέες ιδιότητες :
(α) πρώτον, την ικανότητα αναπαραγωγής και (β) την ορμονική έκκριση, που καθιστά δυνατή την αναπαραγωγική λειτουργία.
Η λειτουργία της αναπαραγωγής ασκείται σε τρία σημεία:
(α) στο γεννητικό σύστημα
(β) στο φαινότυπο του ατόμου με τα δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου και
(γ) στα εγκεφαλικά κέντρα, όπου αναπτύσσεται η γενετήσια επιθυμία.

Όλες αυτές οι μεταβολές οφείλονται στις ορμόνες που παράγουν οι γονάδες, στους ανδρες ειδικά στην τεστοστερόνη. Λίγα χρόνια πριν από την έναρξη της λειτουργίας των γονάδων, προηγείται μια αλλαγή στην έκκριση των επινεφριδίων, που χαρακτηρίζεται ως αδρεναρχή.Αυτή οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής των επινεφριδικών ανδρογόνων, που αρχίζει στην ηλικία των 6–7 ετών και συνεχίζεται μέχρι την ήβη. Άγνωστος είναι ο μηχανισμός αλλά και η βιολογική σημασία αυτού του φαινομένου. Θεωρείται ως πιθανό έναυσμα της απαρχής της γονιδιακής λειτουργίας. Μετά την αδρεναρχή, που είναι η ίδια και στα δυό φύλα, αρχίζει η αυξημένη έκκριση των γοναδοτροφίνων από την υπόφυση, που βρίσκεται στη βάση του εγκεφάλου. Οι γοναδοτροφίνες ρυθμίζουν  τη λειτουργία των ωοθηκών και των όρχεων, και η δράση τους γίνεται ουσιαστικά αισθητή από το δέκατο έτος της ηλικίας.

Στον άρρενα, οι γοναδοτροφίνες διεγείρουν την παραγωγή εκατομμυρίων σπερματοζωαρίων, καθώς και την έκκριση της τεστοστερόνης. Αλλά και όγκος των όρχεων αυξάνεται συγχρόνως σημαντικά αυτή την περίοδο. Η ωρίμανση των γεννητικών αδένων έχει μεγάλη σημασία για την κανονική σωματική και ψυχική εξέλιξη του αγοριού. Η παραγωγή των ορμονών προκαλεί σημαντικές αλλαγές, με κυριότερες τις ακόλουθες: 

- Η τριχοφυία στην περιοχή των γεννητικών οργάνων
- Η τρίχωση στο πρόσωπο, μασχάλες, στήθος, κοιλιά, χέρια και πόδια
- Η μεταβολή της φωνής, που γίνεται πιο βαριά και βραχνή.
- Η διεύρυνση των ώμων
- Η παραγωγή ιδρώτα, με χαρακτηριστική οσμή, και λίπους στο πρόσωπο

Όλα τα πιο πάνω αποτελούν και τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του φύλου, που διαφοροποιούν  ουσιαστικά την εμφάνιση του άντρα από τη γυναίκα. Η ολοκλήρωση των δευτερευόντων χαρακτηριστικών διαρκεί όσο και η ήβη. Στ’ αγόρια εμφανίζεται συνήθως ανάμεσα στα 13 και 14 χρόνια.
Σημαντικό γνώρισμα της ήβης είναι η αύξηση του ύψους, μέχρι και 50 εκατοστά μέσον όρον. Η αύξηση του ύψους επιτυγχάνεται με την ανάπτυξη του σκελετού. Η ανάπτυξη των άκρων προηγείται συνήθως του υπόλοιπου σκελετού- και τ’ αγόρια σ’αυτή την ηλικία φαίνονται να έχουν δυσανάλογα ως προς το σώμα τους μακρά άκρα. Η λεκάνη τους παραμένει στενή, ενώ μεγαλώνει ο θώρακας και οι ώμοι, που τονίζονται ακόμα πιο πολύ από την ανάπτυξη των μυών.

Προοδευτική είναι και η εμφάνιση της τρίχωσης, πρώτα γύρω από το πέος, αργότερα σε ολόκληρο το εφηβαίο, ένα χρόνο μετά στις μασχάλες και τέλος στο πρόσωπο, όπου σχηματίζονται τα γένια και το μουστάκι. Η ανάπτυξη της τρίχωσης στο θώρακα και την κοιλιά γίνεται πολύ αργότερα, πολλές φορές κατά την επόμενη δεκαετία της ζωής του ώριμου άντρα.

Οι σμηγματογόνοι και ιδρωτοποιοί αδένες που αναπτύσσονται κατά την ήβη αυξάνουν την ποσότητα του ιδρώτα και λιπαίνουν το δέρμα. Η αλλαγή αυτή, μαζί με τις ορμονικές και ψυχικές αλλαγές, δημιουργεί συχνά εξανθήματα στο πρόσωπο και την πλάτη, κάτι που ονομάζουμε ακμή.  Άνκαι η ακμή είναι φυσικό γνώρισμα της ήβης, συνήθως ενοχλεί τους νέους από αισθητικής πλευράς.

Πολύ σημαντικές  είναι κατά την ήβη και οι αλλαγές που συμβαίνουν στα γεννητικά όργανα του αγοριού. Ο όγκος των γεννητικών  οργάνων αυξάνει γενικά, το πέος μεγαλώνει και αποκτά πιο σκούρο χρώμα. Ανάλογη είναι και η αύξηση του όγκου των όρχεων, των οποίων ο σάκκος γίνεται παχύτερος, καλυπτόμενος αραιά από τρίχες. Κύριο γνώρισμα της ήβης του αγοριού είναι η παραγωγή σπερματοζωαρίων και η έξοδός τους με την εκσπερμάτιση.  Οι όρχεις επιτελούν δύο λειτουργίες: Η πρώτη είναι η παραγωγή ανδρικών ορμονών, με κυριότερη τη τεστοστερόνη, και η δεύτερη είναι η παραγωγή σπερματοζωαρίων. Και οι δύο αυτές λειτουργίες, που αρχίζουν με την ήβη, συνεχίζονται μέχρι την τρίτη ηλικία του άντρα. Η έξοδος του σπέρματος από το γεννητικό σύστημα προυποθέτει δύο ξεχωριστούς μηχανισμούς, τη στύση και την εκσπερμάτιση.

Η στύση είναι η αύξηση του όγκου και της σκληρότητας του πέους, που του επιτρέπει την είσοδο στο γυναικείο κόλπο. Το φυσιολογικό μέγεθος του πέους σε στύση είναι 12 έως 16 εκατοστά. Στις μέρες μας η παραπληροφόρηση γύρω από το μέγεθος του πέους και η δημιουργία εξωπραγματικών προτύπων γύρω από τη σεξουαλικότητα, οδηγεί τους νέους σε ανησυχία και προβληματισμούς, προκαλώντας διάφορα αχρείαστα συμπλέγματα. Το αντανακλαστικό της στύσης βρίσκεται στο νωτιαίο μυελό. Για τη λειτουργία της στύσης απαιτείται υγιής αγγειακός μηχανισμός, δηλαδή ικανοποιητική παροχή αίματος. Η εισροή αίματος στα σηραγγώδη σώματα του πέους και στο σπογγειώδες σώμα της ουρήθρας, προκαλεί παθητική σύσπαση δηλ. κλείσιμο των φλεβών, που εμποδίζει τη διαφυγή του αίματος και διατήρηση της στύσης. Κατά τη διάρκεια του ύπνου παράγονται στον άντρα μια ή δυό αυτόματες στύσεις. Μερικές φορές, ιδιαίτερα στην ήβη, οι στύσεις αυτές συνοδεύονται από αυτόματη εκσπερμάτιση, που ονομάζεται  ονείρωξη.

Η εκσπερμάτιση είναι φαινόμενο αντανακλαστικό. Αποτελείται από ισχυρές και επαναλαμβανόμενες συσπάσεις των μυών που περιβάλλουν τα σηραγγώδη και σπογγειώδη σώματα, όπως και από ρυθμικές συσπάσεις της ουρήθρας.. Επανειλημμένες εκσπερματίσεις επηρεάζουν αρνητικά τον όγκο του σπέρματος και τον αριθμό των εξερχομένων σπερματοζωαρίων. Αζωοσπερμία ονομάζεται η κατάσταση, όπου δεν υπάρχουν σπερματοζωάρια μέσα στο σπέρμα. Εάν απλώς είναι σημαντικά μειωμένος ο αριθμός τους, μιλάμε τότε για ολιγοσπερμία. Αποφρακτικά φαινόμενα ή χαμηλά επίπεδα ανδρογόνων, είναι συχνά η αιτία.

Στις πρώτες σεξουαλικές επαφές ο νέος αδυνατεί να ελέγξει το αντανακλαστικό της εκσπερμάτισης, η οποία έτσι συμβαίνει πρόωρα. Ο έλεγχος θα γίνει με την πάροδο του χρόνου, τον κανονικό αριθμό επαφών και κυρίως λειτουργώντας σε μια μόνιμη σχέση.

(α) Καθυστέρηση της εφηβείας

Ορισμός: Αγόρι ηλικίας δεκατεσσάρων (14) ετών χωρίς σημεία εφηβείας, θεωρείται ότι έχει καθυστέρηση εφηβείας. Η συχνότητα ανέρχεται στο 0.6% του υγιούς πληθυσμού. Η αιτιολογία ποικίλλει, όπως και το όργανο, όπου συμβαίνει η διαταραχή. Αυτά τα’ αγόρια δεν έχουν ακόμα εμφανίσει δευτερογενή χαρακτηριστικά τού φύλου, ή  δεν ολοκλήρωσαν την εφηβεία τους 5 χρόνια μετά την έναρξή της. Στην αντικειμενική εξέταση σημασία έχει να αξιολογηθεί το βάρος, το ύψος, ο ετήσιος ρυθμός αύξησης, το στάδιο της ήβης και το μέγεθος των όρχεων.  Ιδιομορφίες του οικογενειακού ιστορικού λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.

Διαγνωστικά συναντά κανείς περισσότερες δυσκολίες, να ξεχωρίσει την ιδιοπαθή , χωρίς συγκεκριμένη αιτία καθυστέρηση της εφηβείας-  από εκείνη όπου η διαταραχή οφείλεται σε κεντρική στον εγκέφαλο βλάβη ή δυσλειτουργία - με αποτέλεσμα τη μειωμένη παραγωγή των αναγκαίων ορμονών. Αποτέλεσμα είναι στην μεν πρώτη περίπτωση να έχουμε καθυστέρηση και κοντό για την ηλικία ανάστημα, στη δε δεύτερη καθυστέρηση και υπογοναδισμό, δηλαδή ανεπαρκή ανάπτυξη των γεννητικών οργάνων.

Η κεντρικής αιτιολογίας καθυστέρηση της ήβης, μπορεί να προέρχεται από καρκινώματα ή άλλες βλάβες στην περιοχή του υποθάλαμου και της υπόφυσης, κύρια όμως οφείλεται σε μείωση της έκκρισης των ορμονών λόγω χρωματοσωμικών  συγγενών ανωμαλιών. Αναφέρω μόνο τη σημαντικότερη απ’ αυτές τις ανωμαλίες, το σύνδρομο Klinefelter, που πλήττει τα αγόρια με συχνότητα 1: 1000 . Χαρακτηρίζεται, πλην πολλών άλλων ανωμαλιών, από πρωτοπαθή βλάβη των όρχεων με υπογοναδισμό και γυναικομαστία.

(β) Η πρώιμη Ήβη

Πρώιμη ήβη στ’ αγόρια θεωρείται η εμφάνιση σημείων εφηβείας πριν την ηλικία των εννέα (9) ετών. Διαχωρίζουμε την κεντρική ή αληθή πρώιμη ήβη (εξαρτώμενη από την αυξημένη δραστηριότητα του υποθάλαμου και της υπόφυσης) από την περιφερική ή ψευδή, με αυτόνομη έκκριση περιφερικών ορμονών από τα επινεφρίδια και τις γονάδες. Και στις δυό περιπτώσεις, η αυξημένη έκκριση στεροιδών του φύλου προκαλεί επιτάχυνση του ρυθμού ανάπτυξης, διεγείρει την εμφάνιση των δευτερογενών χαρακτηριστικών του φύλου και προάγει συγχρόνως την οστική ωρίμανση. Κι επειδή οι επιφύσεις κλείνουν πρώιμα,  τ’ αγόρια αυτά είναι ψηλά ως παιδιά, αλλά κοντά ως ενήλικες.

Αίτια πρώιμης ήβης:
Ενώ η ιδιοπαθής πρώιμη ήβη αποτελεί το 70% των περιπτώσεων της κεντρικής πρώιμης ήβης στα κορίτσια, στ’ αγόρια συναντούμε πιο πολύ ανωμαλίες του κεντρικού νευρικού συστήματος ως αιτίες της κεντρικής πρώιμης ήβης, Η όλη θεραπευτική στρατηγική έγκειται στην αναστολή της εφηβείας και την αποτροπή του τελικού κοντού αναστήματος (αυτό επιτυγχάνεται με διακοπή του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης, μέσω φαρμακευτικής, όπως λέγεται, «ιατρικής γοναδεκτομής».) Η βελτίωση του τελικού ύψους κυμαίνεται μέχρι 10 εκατοστά.

Πολύ συχνότερη όμως στα αγόρια είναι η περιφερειακή πρώιμη ή ψευδής ήβη, που όπως είπαμε και πιο πάνω, οφείλεται σε αρρενοποιητικά επινεφριδιακά καρκινώματα, και μπορεί να προκαλέσει πρώιμη ήβη και αναστολή της ανάπτυξης στ’ αγόρια. Όμως και καρκινώματα των όρχεων, που παράγουν την ανδρική ορμόνη τεστοστερόνη ήδη πριν τον 5^ο χρόνο ζωής, δημιουργούν το ίδιο πρόβλημα .

Στα πλαίσια τέλος μη παθολογικών αποκλίσεων αναφέρω και την αθώα παροδική γυναι- κομαστία σε κάποια εισερχόμενα στην εφηβεία αγόρια, που δεν έχει καμμιά παθολογική σημασία, αλλά μπορεί να δημιουργήσει κάποια ψυχολογική ανασφάλεια και να οδηγήσει τους γονείς και τον νέο στον παιδίατρο.

Επίσης κλινικά χωρίς συνέπειες πρέπει να θεωρηθεί και η πρώιμη αδρεναρχή, με πρώιμη εμφάνιση του εφηβαίου στα αγόρια πριν την ηλικία των 9 χρόνων, με ή χωρίς τρίχωση μασχαλών. Άλλα σημεία εφηβείας δεν ανευρίσκονται. Τα παιδιά αυτά έχουν ελαφρά προχωρημένη οστική ηλικία, όμως η έναρξη της εφηβείας των είναι φυσιολογική και το τελικό ανάστημα επίσης.  

Πολλοί γονείς πανικοβάλλονται συνήθως από την «πρωτάκουστη» συμπεριφορά των αγοριών τους, ιδίως όταν αυτά είναι μεταξύ τριών και έξι χρόνων. Οι μικροί εξελίσσονται σε τρομερούς «επιδειξίες», συνεχώς ασχολούνται με τα γεννητικά τους όργανα και συναγωνίζονται με τους συνομηλίκους τους, για το «ποιου το όργανο είναι πιο μεγάλο». Συνηθέστερη εκδήλωση αποτελεί στα παιχνίδια τους το «ποιος θα κατορθώσει να ουρήσει μακρύτερα»κλπ. Όλα αυτά όμως είναι χαρακτηριστικά του ανδρισμού τους. Η συμπεριφορά τους είναι ανάρμοστη και χάνουν κάθε αίσθημα ντροπής. Γεμάτος από υπερηφάνεια λέγει στους μεγαλύτερους του ο μικρός: «εγώ έχω κάτι παραπάνω από τα κορίτσια και μπορώ να σου δείξω άμα θέλεις» πράγμα που συνήθως το κάνει. Η πράξη αυτή δεν αποτελεί για το αγόρι τίποτα άλλο από μια αυτοδιαπίστωση: « Κοιτάξτε ποιος είμαι εγώ και τι, μπορώ να κάνω» θέλει να μας πει.    Δεν θα κάνει διαφορετικά ύστερα από μερικά χρόνια, όταν θα μας δείχνει επιδεικτικότατα το πρώτο του ρολόι, έως ότου συνηθίσει στη ύπαρξη και αυτού και παύσει να του κάνει εντύπωση.

Πραγματικά κατά την περίοδο αυτή τα παιδιά δεν γνωρίζουν τι θα πει ντροπή. Αυτό όμως δεν πρέπει να σας ανησυχεί καθόλου, γιατί το συναίσθημα της ντροπής θα έλθει αργότερα μόνο του. Δεν υπάρχει λόγος να του επιβάλλετε με χίλιους δυο κόπους και ηθικές διδασκαλίες το συναίσθημα αυτό, γιατί υπάρχει φόβος να έχετε στο τέλος τα αντίθετα αποτελέσματα. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι και σκέπτονται τελείως αθώα και ελεύθερα.

Η παιδική περιέργεια για το άλλο φύλο

Αυτή η παιδική περιέργεια γίνεται κάποτε η αιτία έκρηξης μικρών ή και σοβαρότερων «τραγωδιών» με τους γείτονες, οι οποίοι έτυχε να είναι στην περίπτωση αυτή τελείως «άξεστοι». Η μητέρα της μικρής Μαρίας σηκώνει τη γειτονιά στο πόδι, επειδή ο Χριστάκης κατέβασε το βρακάκι της κόρης της και αποθαύμασε τον «ποπό» της μικρής σ’ όλη του τη μεγαλοπρέπεια... οι υπόλοιποι της δίνουν δίκιο και συμφωνούν ότι «πως ήταν δυνατό να γίνει ο Χριστάκης καλός, με τέτοιους γονείς που έχει». Οι μητέρες απαγορεύουν αμέσως στα παιδιά τους να παίζουν με το Χριστάκη και εκείνος έχει όλες τις πιθανότητες να φαει και ένα γερό ξύλο από τον πατέρα του όταν θα γυρίσει σπίτι.

Στην προκειμένη περίπτωση η σωστή λύση θα ήταν: Η μητέρα παίρνει τον μικρό ιδιαιτέρως και του λεει με ύφος αδιάφορο: «λοιπόν τώρα έμαθες πως είναι η Μαρία. Όλα τα κοριτσάκια είναι το ίδιο ενώ όλα τα αγοράκια μοιάζουν με σένα. Στο εξής πρέπει να αφήσεις την Μαρία με τον ποπό της στην ησυχία της, γιατί είναι δικός της και όχι δικός σου!» το ηλικίας πέντε χρόνων αγόρι μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο «δικό ΜΟΥ» και το «δικό ΣΟΥ». Θα διαμαρτυρόταν π.χ εντονότατα αν η μικρή Μαρία του έπαιρνε το αυτοκινητάκι του και άρχιζε να το καταστρέφει.